Orgelconcerten in Hoorn

HH Cyriacus- en Franciscuskerk (Koepelkerk); Maarschalkerweerd, 1883

 

Jan-Piet van der Knaap schreef over het orgel in zijn boek Orgels in Hoorn, voorheen en nu het volgende: ‘De kerk van de Heiligen Cyriacus en Franciscus is ontworpen door de in Hoorn geboren bouwmeester A.C. Bleys en gebouwd door aannemersbedrijf Tool in 1879. Het werd een monumentale kruisbasiliek in neo-renaissance-stijl met een achthoekige koepeltoren op de kruising en twee veelhoekige voortorens met een helmvormige afdekking aan de gerende frontgevel.

 

De orgelbouwer, Michael Maarschalkerweerd (1838-1915) was de opvolger van zijn vader Pieter. Laatstgenoemde, in de leer geweest bij Jonathan Bätz, was in 1840 een orgelmakerij in Utrecht begonnen. Ontwikkelingen in Frankrijk en Duitsland hebben hun sporen getrokken in de negentiende-eeuwse orgelbouw. Franse invloeden zijn het eerst aanwijsbaar in het orgel te Hoorn (hoewel bedoeld orgel in 1883 nog is gebouwd in de klassieke Hollandse trant) en Amsterdam (Concertgebouw, 1891). Dit instrument kreeg dan ook een zekere romantische orgelklank mee.

 

Het Hoornse twee-klaviers orgel, met pedaal, telde 25 registers. Ouder pijpwerk was (en is) door Maarschalkerweerd gebruikt (o.a. van J.M. Gerstenhauer). Het orgel in de r.-k. kerk aan het Grote Noord in Hoorn luidt het einde in van de bloei van neo-stijlen, evenals de architectuur van de kerk zelf. Een nieuwe stijlvorm kondigt zich aan: het open front, op Engelse voorbeelden geïnspireerd: dat wordt de wereld van de vroege twintigste eeuw.

Deze kerk is ook voor rolstoelers toegankelijk

 

Waar staat deze kerk

De dispositie van dit orgel, vermeld in het bouwcontract van 1881, was als volgt:

Manuaal I: C:f: Prestamt 8, Bourdon 16, Prestant 16  vanaf C, Holpijp 8, Flûte Harmonique 8, Violoncel 8, Octaaf 4, Roerfluit 4, Octaaf 2, Mixtuur 2-5 st., Cornet 4-st. vanaf c, Trompet 8.

Manuaal II: C-f: Zacht gedekt 16  vanaf c, Nachthoorn 8, Fluit 8, Viola da Gamba 8, Salicet 4, Flote te Octaviante 4, Nazard 3, Flageolet 2, Euphon 8.

Pedaal: Subbas 16, Prestant 8, Open Bas 8, Bazuin 16.

Totaal: 1428 sprekende pijpen.

 

De speeltafel werd midden voor het orgel opgesteld (Frans trekje) en beschikte over een mechanische tractuur. De bouwsom bedroeg ƒ 7.000,-

Het vooraanzicht luidt een nieuwe fase in de frontarchitectuur in: alleen de hoge zijtorens en de lage veldjes aan de buitenkant daarvan hebben kappen; daartussen staan de pijpvelden, zonder bovenafsluiting.

 

De kast, ontworpen door de architect A.C. Bleijs, is gebouwd door de Gebr. Endlich uit Emmerik. Het orgel werd ingespeeld op 14 oktober 1883.

In 1924 werd door C.H. van Brussel (die twee jaar later Michael Maarschalkerweerd zou opvolgen) een Vox celeste geplaatst. In 1937 is het orgel ingrijpend aangepast aan de smaak van die tijd door de firma B. Pels uit Alkmaar. Sinds 1903 was Bernard Pels zelfstandig gaan werken na vele jaren bij Ypma in dienst geweest te zijn. Door dit bedrijf werden tot 1942 44 orgels in Noord-Holland gebouwd.

 

In Hoorn werd de oude speeltafel vervangen door twee nieuwe, waarmee de organist door middel van een electrisch-pneumatisch systeem het orgel op een afstand kon bespelen (één speeltafel stond op de koorgalerij aan de zuidzijde, de andere beneden in het zuidtransept tussen biechtstoel en huidige doopvont). Eveneens werden enkele registers (Vox celeste, Prestant 16, Euphon) vervangen door registers die toen in de mode waren (Kwint, Terts, Giesecketrompet), maar die naar de inzichten van het heden (2001) niet in het oorspronkelijke concept van Maarschalkerweerd pasten. Men sprak van een ernstig geschonden orgel, waarin echter nog genoeg aanwezig was om eerherstel goed mogelijk te maken.’

Huidige dispositie:

Hoofdwerk (C-f””)

Prestant 16’ (vanaf c)

Bourdon 16’

Prestant 8’

Holpijp 8’

Flûte Harmonique 8’

Violon 8’

Octaaf 4’

Roerfluit 4’

Octaaf 2’ *

Mixtuur II-V-III *

Cornet D IV *

Trompet 8’ *

Positief (C-f’’’’)

Zacht gedekt 16’

Nachthoorn 8’

Fluit 8’

Gamba 8’

Salicet 4’

Octaviant 4’

Nasard 3’ *

Flageolet 2’ *

Echo trompet 8’ *

Pedaal (C-d1)

Open Subbas 16’

Prestant 8’ *

Openbas 8’

Bazuin 16’ *

 

Voettreden van links naar rechts:

combinatie trede hoofdwerk (zie *)

combinatie trede positief (zie *)

combinatie trede pedaal (zie *)

Koppel Hoofdwerk en Positief

Koppel Hoofdwerk aan Pedaal

Koppel Positief aan Pedaal